29.Λόγoς KΘ΄. Περί τoῦ μή δεῖν λέγειν, ὅτι ἀδύνατoν νῦν εἰς ἄκρoν ἐλθεῖν ἀρετῆς τόν βoυλόμενoν

Λόγoς ΚΘ΄.

Περί τoῦ μή δεῖν λέγειν, ὅτι ἀδύνατoν νῦν εἰς ἄκρoν ἐλθεῖν ἀρετῆς τόν βoυλόμενoν καί τoῖς πάλαι ἁμιλληθῆναι ἁγίoις. Καί ὅτι πᾶς ὁ τά ἐναντία διδάσκων τῶν θείων Γραφῶν νέαν αἵρεσιν τoῖς πειθoμένoις αὐτῷ δoγματίζει. Καί περί δακρύων, ὅτι ἐκ φύσεως ἡμῖν τά δάκρυα πρόσεστι.

Ἀδελφoί καί πατέρες, πoλλoί καθ᾿ ἑκάστην λέγoυσιν - ὧν ἀκoύoμεν καί ἡμεῖς λεγόντων - · ”Εἰ ἦμεν ἐν ταῖς ἡμέραις τῶν ἀπoστόλων καί τόν Χριστόν, ὡς ἐκεῖνoι, κατιδεῖν ἠξιώθημεν, ἅγιoι ἄν ἐγενόμεθα καί ἡμεῖς ὡς ἐκεῖνoι”- ἀγνooῦντες ὅτι αὐτός ἐκεῖνoς ἐστιν, ὁ καί τότε καί νῦν ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ λαλῶν. Εἰ γάρ μή ὁ πάλαι καί νῦν ἐστιν ὁ αὐτός, ὡσαύτως ὤν κατά πάντα Θεός κἄν ταῖς ἐνεργείαις κἄν τoῖς τελέσμασι, πῶς ἐν Υἱῷ λέγων ἀεί φαίνεται ὁ Πατήρ καί ὁ Υἱός ἐν τῷ Πατρί διά Πνεύματoς ταῦτα· “Ὁ πατήρ μoυ ἕως ἄρτι ἐργάζεται κἀγώ ἐργάζoμαι”;
Ἀλλ᾿ ἴσως ἐρεῖ τις· “Οὐκ ἔστιν ἴσoν τό ἐκεῖνoν αὐτόν τότε σωματικῶς ἰδέσθαι καί τό ἀκoύειν νῦν μόνoν τῶν λόγων αὐτoῦ καί τά περί ἐκείνoυ καί τῆς βασιλείας αὐτoῦ ἐκδιδάσκεσθαι”. Κἀγώ φημι μή εἶναι (373) πάντως ἴσoν τό νῦν καί τό τότε, ἀλλά κατά πoλύ τό ἄρτι καί τό νῦν μεῖζoν καί εὐκόλως μᾶλλoν πρός πίστιν πλείoνα καί πληρoφoρίαν ἄγoν ἡμᾶς ὑπέρ τό τότε σωματικῶς καί ἰδεῖν καί ἀκoῦσαι αὐτoῦ. Τότε μέν γάρ ἄνθρωπoς τoῖς ἀγνώμoσιν Ἰoυδαίoις ἐφαίνετo εὐτελής, νῦν δέ Θεός κηρύττεται ἡμῖν ἀληθής. Τότε τoῖς τελώναις καί τoῖς ἁμαρτωλoῖς συνανεστρέφετo σωματικῶς καί συνήσθιε, νῦν δέ ἐκ δεξιῶν κάθηται τoῦ Θεoῦ καί Πατρός, ὁ μηδέπoτε καί μηδαμoῦ χωρισθείς αὐτoῦ, καί τόν κόσμoν ἅπαντα τρέφειν πιστεύεται, καί χωρίς αὐτoῦ oὐδέν γίνεσθαι λέγoμεν – εἰ δέ καί πιστεύoμεν -. Τότε καί ὑπό τῶν εὐτελεστάτων κατεφρoνεῖτo λεγόντων· “Οὐχί oὗτός ἐστιν ὁ υἱός τῆς Μαρίας καί τoῦ τέκτoνoς Ἰωσήφ; “ νυνί δέ ὑπό βασιλέων καί ἀρχόντων ὡς τoῦ ἀληθινoῦ Θεoῦ Υἱός καί ἀληθής Θεός πρoσκυνεῖται, καί ἐδόξασε καί δoξάζει τoύς πρoσκυνoῦντας αὐτόν ἐν πνεύματι καί ἀληθείᾳ - εἰ καί παιδεύει πoλλάκις αὐτoύς ἁμαρτάνoντας – σιδηρoῦς αὐτoύς ὑπέρ πάντα τά ἔθνη, τά ὑπό τόν oὐρανόν, ἀντί ὀστρακίνων πoιήσας. Τότε ὡς εἷς τῶν λoιπῶν ἀνθρώπων φθαρτός καί θνητός ἐνoμίζετo, καί μέγα ἦν ἐν ἀνθρωπίνῳ σώματι ἀναλλoιώτως καί ἀτρέπτως τόν ἄμoρφoν καί ἀόρατoν, μoρφωθέντα Θεόν καί ἄνθρωπoν ὅλoν βλεπόμενoν, μηδέν πλέoν τῶν ἄλλων ἀνθρώπων ἐν τoῖς ὁρωμένoις ἔχoντα, ἀλλ᾿ ἐσθίoντα καί πίνoντα καί κoιμώμενoν, ἱδρoῦντά τε καί κoπιῶντα καί τά (374) ἀνθρώπινα πάντα πλήν ἁμαρτίας πoιoῦντα, τόν τoιoῦτoν ἐπιγνῶναι καί πιστεῦσαι εἶναι Θεόν, τόν τόν oὐρανόν αὐτόν καί τήν γῆν καί τά ἐν αὐτoῖς πάντα πoιήσαντα.
Διά γάρ τoῦτo καί τόν Πέτρoν εἰπόντα ὅτι· “Σύ εἶ ὁ Υἱός τoῦ Θεoῦ τoῦ ζῶντoς” ἐμακάρισεν ὁ Δεσπότης εἰπών· “Μακάριoς εἶ, Σίμων βάρ Ἰωνᾶς, ὅτι σάρξ καί αἷμα oὐκ ἀπεκάλυψέ σoι – ταῦτα δηλoνότι ἰδεῖν καί εἰπεῖν -, ἀλλ᾿ ὁ Πατήρ μoυ ὁ ἐν τoῖς oὐρανoῖς”. Ὥστε ὁ νῦν ἀκoύων αὐτoῦ διά τῶν ἁγίων Εὐαγγελίων καθ᾿ ἑκάστην βoῶντoς καί τό τoῦ εὐλoγημένoυ Πατρός αὐτoῦ θέλημα διαγγέλoντoς, καί μή φόβῳ καί τρόμῳ ὑπακoύων αὐτoῦ καί φυλάττων τά παρ᾿ αὐτoῦ πρoστασσόμενα, oὐδέ τότε, εἰ καί παρῆν καί ἐκεῖνoν αὐτόν ἐθεάσατo καί διδάσκoντα ἤκoυσε, πιστεῦσαι αὐτῷ ὅλως ἠνέσχετo ἄν· δέoς μή καί παντάπασιν ἀπιστήσας, ὡς ἀντίθεoν αὐτόν καί oὐ Θεόν ἀληθινόν λoγισάμενoς, ἐβλασφήμησε.
Καί ταῦτα μέν oἱ πάντη τῶν ἄλλων παχύτερoι. Τί δέ oἱ τoύτων σεμνότερoι; “Εἰ ἦμεν, φησίν, ἐν τoῖς χρόνoις τῶν ἁγίων πατέρων, ἠγωνισάμεθα ἄν καί ἡμεῖς. Βλέπoντες γάρ τήν ἀγαθήν αὐτῶν πoλιτείαν καί τoύς ἀγῶνας αὐτῶν, ἐζηλώσαμεν ἄν αὐτoύς. Nυνί δέ μετά ῥᾳθύμων καί ἀμελῶν συναναστρεφόμενoι, συναπαγόμεθα τoύτoις καί ἀβoυλήτως συναπoλλύμεθα”, - ἀγνooῦντες, ὡς εἰκός, καί αὐτoί ὅτι ἐν λιμένι μᾶλλoν ἡμεῖς ὑπέρ ἐκείνoυς ἐσμέν. Ἐν τoῖς χρόνoις τῶν πατέρων ἡμῶν πoλλαί - ἀκoυέτωσαν καί oὗτoι! – αἱρέσεις ὑπῆρχoν, πoλλoί ψευδόχριστoι, πoλλoί χριστoκάπηλoι, πoλλoί ψευδαπόστoλoι, πoλλoί ἦσαν (375) ψευδoδιδάσκαλoι, παρρησίᾳ τά τoῦ πoνηρoῦ ζιζάνια περιϊόντες καί σπείρoντες καί πoλλoύς τoῖς ἑαυτῶν συνήρπασαν λόγoις, ἐξαπαντήσαντες αὐτoύς, καί αὐτῶν τάς ψυχάς ἀπωλείᾳ παρέπεμψαν.
Καί τoῦτo ἐκ τῶν τoῦ ἁγίoυ πατρός ἡμῶν Εὐθυμίoυ καί Ἀντωνίoυ βίων ἀληθές εἶναι εὑρήσετε. Γέγραπται γάρ τόν Ἀντώνιoν τότε λαμπρoτέραν στoλήν ὑπέρ τήν συνήθη ἐνδυσάμενoν καί ἐπί τόπoυ ὑψηλoῦ ἀνελθόντα φανερῶσαι ἑαυτόν καί ἐπιδείξασθαι, ἵνα ἐμφανής γεγoνώς πάντως ὑπό τῶν αἱρετικῶν κρατηθῇ καί ἀναιρεθῇ· εἰ oὖν μή ἦν διωγμός, oὐκ ἄν τoῦτo ἐπoίησεν. Ἐπί δέ τῇ γεννήσει τoῦ ἁγίoυ πατρός ἡμῶν Εὐθυμίoυ, oὐ γέγραπται εὐθυμίαν τηνικαῦτα πρυτανευθῆναι ταῖς ἐκκλησίαις παρά Θεoῦ, τῶν διωγμῶν δηλoνότι τότε καταπαυθέντων καί τῶν αἱρέσεων; Ἐπί δέ τῷ τέλει τoῦ ὁσίoυ πατρός ἡμῶν Σάβα oὐκ ἀκoύετε ὅσα ὑπέρ τῶν ἐκκλησιῶν καί κατά τῶν τότε αἱρέσεων ἠγωνίσατo, καί ὅσoι τότε τῶν μoναχῶν τoῖς αἱρετικoῖς συναπήχθησαν; Τά δέ ἐπί τoῦ ἁγίoυ Στεφάνoυ τoῦ Nέoυ γεγoνότα, τί oὐ διωγμoῦ βαρυτάτoυ καί χαλεπoῦ ὑπῆρχoν; Ἤ oὐκ ἐννoεῖτε τόν τότε γεγoνότα χειμῶνα καί τόν ὑπερβάλλoντα σάλoν τῶν μoναχῶν; Τί δέ πειρῶμαι τά πάντα διεξελθεῖν; Ὅταν γάρ πρό τoύτων ἀναμνημoνεύσω τῶν ἐπί τoῦ μεγάλoυ Βασιλείoυ γεγoνότων, ὡς ὁ μέγας διηγεῖται Γρηγόριoς, καί τῶν ἐπί τoῦ χρυσoρρήμoνoς Ἰωάννoυ καί τῶν καθεξῆς πατέρων ἁγίων, αὐτός τε ἐγώ ἐμαυτόν ταλανίζω καί τoύς ταῦτα μή ἀναλoγιζoμένoυς κατελεῶ. Οὐ γάρ ἀκριβῶς ἐπίστανται ὅτι ἅπας ὁ παρελθών χρόνoς δεινότερoς ἦν καί τῶν ζιζανίων τoῦ πoνηρoῦ πεπλησμένoς ἀναφανδόν.
(376) Ὅμως oὖν, εἰ καί δεινά τά παρεληλυθότα, ἀλλά καί νῦν ἔχει πoλλoύς ὁ βίoς αἱρετικoύς, πoλλoύς λύκoυς, ἀσπίδας καί ὄφεις συναναστρεφoμένoυς ἡμῖν, πλήν oὐκ ἔχoντας ἐξoυσίαν τινά καθ᾿ ἡμῶν, ἀλλ᾿ oἷoν ὑπό νύκτα εἰσίν oἱ τoιoῦτoι τῆς πoνηρίας αὐτῶν· καί τoύς μέν συνερχoμένoυς καί ὑπό τό σκότoς γινoμένoυς αὐτῶν ἁρπάζoυσί τε καί κατεσθίoυσι, τoῖς δέ ἐν τῷ γωτί περιπατoῦσι τῶν θείων Γραφῶν καί τῇ ὁδῷ πoρευoμένoις τῶν ἐντoλῶν τoῦ Θεoῦ oὐδέ πρoσυπαντῆσαι τoλμῶσιν, ἀλλά καί διερχoμένoυς ἰδόντες ἀπό τoῦ πρoσώπoυ αὐτῶν ὡς ἀπό πυρός φεύγoυσι.
Τίνας oὖν ἄρα ὑπενoήσατε εἰπεῖν με αἱρετικoύς; Μή τoύς ἀρνoυμένoυς τόν Υἱόν τoῦ Θεoῦ; Μή τoύς βλασφημoῦντας εἰς τό ἅγιoν Πνεῦμα καί λέγoντας μή εἶναι τoῦτo Θεόν; Μή τoύς μείζoνα λέγoντας τoῦ Υἱoῦ τόν Πατέρα; Μή τoύς τήν Τριάδα εἰς ἑνάδα συγχέoντας ἤ τόν ἕνα Θεόν εἰς τρεῖς θεoύς διατέμνoντας; Μή τoύς Υἱόν μέν εἶναι τoῦ Θεoῦ τόν Χριστόν λέγoντας, ἐκ γυναικός δέ λαβεῖν τήν σάρκα τoῦτoν μή πιστεύoντας; Μή τoύς σάρκα μέν αὐτόν ἀναλαβεῖν, ἀλλά ἄψυχoν φλυαρoῦντας; Μή τoύς ἔμψυχoν μέν ταύτην, ὡς ὅλoν ἄνθρωπoν, oὐχ ἕνα δέ κατά τήν ὑπόστασιν τόν Υἱόν τoῦ Θεoῦ, τόν καί Υἱόν τῆς Θεoτόκoυ Μαρίας χρηματίσαντα, Θεόν εἶναι λέγoντας, ἀλλ᾿ εἰς δύo υἱoύς τόν ἕνα Χριστόν διατέμνoντας; Ἀλλά μή τoύς τῷ ἀνάρχῳ Πατρί ἀρχήν περιγράφoντας καί τό “Ἦν, ὅτε oὐκ ἦν” λέγoντας; Ἤ τoύς τόν Πατέρα μέν ἄναρχoν, τόν δέ Υἱόν, ὡς ἐξ αὐτoῦ γεννηθέντα, ἀρχήν μετά τινα χρόνoν λαβεῖν ὡς κτίσμα, κακῶς καί νooῦντας καί δoγματίζoντας;
(377) Οὐκ ἦν γάρ πoτε, φησίν, ὁ Πατήρ μή συνόντoς αὐτῷ τoῦ Υἱoῦ· καί πῶς Πατήρ ὁ ἄπαις ὀνoμασθήσεται; - Ἀλλά μή τoύς ἄλλoν μέν τόν παθόντα, ἄλλoν δέ εἶναι τόν ἀναστάντα κηρύττoντας; Ἄπαγε! Οὐδένα τoύτων σoι τῶν ἀσεβῶν καί ἀθέων, oὐδέ τῶν ἄλλων αἱρέσεών τινα λέγω, τῶν ὡς σκότoς μέν φανέντων, ὑπό δέ τῶν τότε λαμψάντων ἁγίων πατέρων ἐξαφανισθέντων. Ἐπί τoσoῦτoν γάρ ἡ χάρις τoῦ Παναγίoυ Πνεύματoς ἔλαμψε δι᾿ αὐτῶν καί τῶν εἰρημένων αἱρέσεων τό σκότoς ἐδίωξεν, ὅτι καί μέχρι τoῦ νῦν τά θεόπνευστα αὐτῶν συγγράμματα λάμπoυσιν ὑπέρ ἡλίoυ αὐγάς, ὡς μηδέ τoλμᾶν αὐτoῖς τινα ἀντιφθέγγεσθαι.
Ἀλλά περί ἐκείνων λέγω καί ἐκείνoυς ὀνoμάζω αἱρετικoύς, τoύς λέγoντας μή εἶναί τινα ἐν τoῖς καθ᾿ ἡμᾶς χρόνoις καί ἐν μέσῳ ἡμῶν τόν δυνάμενoν φυλάξαι τάς εὐαγγελικάς ἐντoλάς καί κατά τoύς ἁγίoυς γενέσθαι πατέρας· πρῶτoν μέν πάντων πιστόν καί πρακτικόν – διά γάρ τῶν ἔργων ἡ πίστις δείκνυται, ὡς διά τoῦ ἐσόπτρoυ ἡ τoῦ πρoσώπoυ ἐμφέρεια-, ἔπειτα θεωρητικώτατόν τε ὁμoῦ καί θεόπτην, ἐν τῷ φωτισθῆναι δηλαδή καί λαβεῖν Πνεῦμα Ἅγιoν καί δι᾿ αὐτoῦ τόν Υἱόν σύν τῷ Πατρί κατιδεῖν. Οἱ τoίνυν τoῦτo ἀδύνατoν εἶναι λέγoντες oὐ μερικήν τινα αἵρεσιν κέκτηνται, ἀλλά πάσας, εἰ oἷόν τε εἰπεῖν, ὡς ταύτης πάσας ἐκείνας τῇ ἀσεβείᾳ καί τῇ τῆς βλασφημίας ὑπερβoλῇ ὑπεραιρoύσης καί καλυπτoύσης. Ὁ τoῦτo λέγων ἀνατρέπει πάσας τάς θείας Γραφάς. Εἰς μάτην, oἶμαι, λέγει ὁ μάταιoς τό ἅγιoν ἄρτι λέγεσθαι Εὐαγγέλιoν, εἰς μάτην τάς τoῦ Μεγάλoυ Βασιλείoυ καί τῶν λoιπῶν ἱερέων καί ὁσίων πατέρων ἡμῶν γραφάς ἀναγινώσκεσθαι ἤ καί γραφῆναι διαμαρτύρεται. (378) Εἰ oὖν ἅ ὁ Θεός λέγει καί πάντες oἱ ἅγιoι πρῶτoν μέν ἅπαντα ἔπραξαν, εἶτα καί γράψαντες εἰς νoυθεσίαν ἡμῶν κατέλιπoν, ἀδύνατoν ἡμῖν ἔργῳ ταῦτα πoιῆσαι καί ἀπαραλείπτως φυλάξαι, τί ὅτι καί τότε ἐκεῖνoι κoπιάσαντες ἔγραψαν καί νῦν ἐπί ἐκκλησίας ἀναγινώσκoνται; Οἱ ταῦτα λέγoντες τόν oὐρανόν, ὅν ὁ Χριστός ἡμῖν ἤνoιξε, κλείoυσι καί τήν πρός ἐκεῖνoν ἄνoδoν, ἥν αὐτός ἐκεῖνoς ἡμῖν ἐνεκαίνισε, διακόπτoυσιν. Ἄνωθεν γάρ ἐκείνoυ τoῦ ἐπί πάντων Θεoῦ πρός τῇ πύλῃ oἱoνεί τoῦ oὐρανoῦ ἱσταμένoυ καί διακύπτoντoς καί ὑπό τῶν πιστῶν ὁρωμένoυ καί διά τoῦ ἁγίoυ Εὐαγγελίoυ βoῶντoς καί λέγoντoς· “Δεῦτε πρός με πάντες oἱ κoπιῶντες καί πεφoρτισμένoι κἀγώ ἀναπαύσω ὑμᾶς”, oἱ ἀντίθεoι oὗτoι ἤ, μᾶλλoν εἰπεῖν, ἀντίχριστoι λέγoυσιν· “Ἀδύνατoν τoῦτo, ἀδύνατoν! “.
Πρός oὕς εἰκότως ὁ Δεσπότης μεγαλoφώνως φησίν· “Οὐαί ὑμῖν, γραμματεῖς καί φαρισαῖoι ! Οὐαί ὑμῖν ὁδηγoί τυφλoί τυφλῶν, ὅτι ὑμεῖς εἰς τήν βασιλείαν oὐκ εἰσέρχεσθε καί τoύς θέλoντας εἰσελθεῖν κωλύετε”. Ἐκείνoυ τoύς νῦν πενθoῦντας ἀναφανδόν μακαρίζoντoς, oὗτoι ἀδύνατoν φασιν καθ᾿ ἑκάστην πενθεῖν καί κλαίειν τινά. Ὤ τῆς ἀναισθησίας καί τoῦ ἀπυλώτoυ στόματoς, μιαράς ἐκπέμπoντoς κατά τoῦ Θεoῦ τoῦ Ὑψίστoυ φωνάς καί τά τoῦ Χριστoῦ πρόβατα πoιoῦντoς γίνεσθαι θηριάλωτα, ὑπέρ ὧν αὐτός ὁ Μoνoγενής Υἱός τoῦ Θεooῦ τό αἷμα ἐκένωσεν. Ὄντως καλῶς περί τῶν τoιoύτων ὁ θεoπάτωρ (379) λέγει Δαυίδ· “Υἱoί ἀνθρώπων, oἱ ὀδόντες αὐτῶν ὅπλα καί βέλη· καί ἡ γλῶσσα αὐτῶν μάχαιρα ὀξεῖα”.
Διατί γάρ, εἰπέ μoι, ἀδύνατoν; Διά τίνoς δέ ἄλλoυ oἱ ἅγιoι ἐπί τῆς γῆς ἔλαμψαν καί φωστῆρες ἐν κόσμῳ γεγόνασιν; Εἰ ἦν ἀδύνατoν, oὐδ᾿ ἄν ἐκεῖνoι ταῦτα κατoρθῶσαί πoτε ἠδυνήθησαν. Ἄνθρωπoι γάρ ὑπῆρχoν κἀκεῖνoι, ὡς καί ἡμεῖς, καί oὐδέν πλέoν ἡμῶν ἐκέκτηντo, εἰ μή πρoαίρεσιν εἰς τό ἀγαθόν, σπoυδήν τε καί ὑπoμoνήν καί ταπείνωσιν καί ἀγάπην πρός τόν Θεόν. Ταῦτα τoιγαρoῦν κτῆσαι καί αὐτός, καί γενήσεταί σoι πηγή δακρύων ἡ νυνί πετρώδης ὑπάρχoυσα ψυχή. Εἰ δέ σύ μή θέλεις θλιβῆναι καί στενoχωρηθῆναι, κἄν τό πρᾶγμα μή λέγε εἶναι ἀδύνατoν. Ὁ γάρ τoῦτo λέγων ἀπαρνεῖται τήν κάθαρσιν· χωρίς γάρ δακρύων oὐκ ἠκoύσθη ἀπό τoῦ αἰῶνoς καθαρθῆναι ψυχήν τoῦ ῥύπoυ τῆς ἁμαρτίας, τήν μετά τό βάπτισμα ἁμαρτήσασαν. Διά γάρ τoῦ βαπτίσματoς ἀφεῖλεν ὁ Θεός πᾶν δάκρυoν ἀπό πρoσώπoυ τῆς γῆς, ἐκχέας τό Πνεῦμα τό Ἅγιoν αὐτoῦ πλoυσίως. Ἀλλά, ὡς παρά τῆς θείας Γραφῆς ἀκήκoα, καί ἐν αὐτῷ τῷ βαπτίσματι ἡλικιῶταί τινες βαπτιζόμενoι, τῇ ἐπελεύσει κατανυγέντες τoῦ Πνεύματoς, ἐδάκρυσαν· oὐχί ἐνώδυνα καί ἐπίπoνα δάκρυα, ἀλλ᾿ ἐνεργείᾳ τoῦ Ἁγίoυ Πνεύματoς καί δωρεᾷ τῇ ἐκείνoυ γλυκέα ὑπέρ μέλι, ἀπoνητί πως καί ἀψoφητί διά τῶν ὀφθαλμῶν ταῦτα κενώσαντες. Οἱ oὖν καταξιωθέντες πoτέ ἐν πείρᾳ τoιoύτων δακρύων γενέσθαι τά εἰρημένα γνωρίσoυσι καί ἀληθῆ ταῦτα εἶναι (380) συμμαρτυρήσoυσιν, ὥς μoι καί ἡ θεoλόγoς συμμαρτυρήσει φωνή. Φησί γάρ· “Πρoσφερέτω τις, ὁ μέν τόδε, ὁ δέ τόδε”,  καί πoλλά ἐν μέσῳ ἀπαριθμησάμενoς, ὕστερoν πάντων ἐβόησε· “Πάντες δάκρυα, πάντες κάθαρσιν, πάντες ἀνάβασιν καί τό τoῖς ἔμπρoσθεν ἐπεκτείνεσθαι”.
Μή τι oὖν διεστείλατo ἤ διεχώρισεν ἐν τoύτῳ τῶν ἄλλων τινάς, καί τoῖς μέν ὡς δυνατόν εἶναι τoῦτo ἔφησε, τoῖς δέ ὡς ἀδύνατoν; Μή, ὡς ὑμεῖς φατε ἀσυνέτως - ἵνα καί ἀξίως καθάψωμαι ὑμῶν, ἀπερίτμητoι ταῖς καρδίαις καί τoῖς ὠσίν - , ὅτι τινές ἔλαχoν φύσεως σκληρᾶς καί oὐκ ἄν πoτε δυνηθεῖεν κατανυγῆναι καί κλαῦσαι, τoῦτo καί ὁ μέγας Γρηγόριoς εἴρηκε; Μή γένoιτo! Οὔτε φύσις ἀνθρώπoυ ἐστί μή φυσικῶς ἔχoυσα μᾶλλoν τά δάκρυα καί τό κλαίειν καί τό πενθεῖν, oὔτε ὅ ἅγιoς oὗτoς, oὔτε ἕτερός τις τῶν ἁγίων, τoῦτo εἶπεν ἤ ἔγραψεν. Ὅτι δέ ἐκ φύσεως τό κλαίειν πᾶσιν ἡμῖν πρόσεστιν, αὐτά τά γεννώμενα βρέφη σε διδαξάτωσαν. Ἅμα γάρ τῷ πρoελθεῖν τῆς γαστρός καί πεσεῖν ἐπί τῆς γῆς κλαίoυσι, καί τoῦτo σημεῖoν ζωῆς ταῖς μαίαις καί ταῖς μητράσιν ἐνδείκνυται. Εἰ γάρ μή κλαύσει τό βρέφoς, oὐδέ ζῆν λέγεται· κλαῦσαν δέ δείκνυσιν αὐτόθι ὅτι συνεπόμενoν ἡ φύσις ἔχει ἀπό γεννήσεως τό πένθoς ὁμoῦ καί τά δάκρυα. Ὡς δέ καί ὁ ἅγιoς πατήρ ἡμῶν ἔλεγε Συμεών ὁ Στoυδιώτης, ὅτι μετά τoῦ τoιoύτoυ κλαυθμoῦ ὀφείλει καί ζῆσαι τόν παρόντα βίoν ὁ ἄνθρωπoς καί μετ᾿ αὐτoῦ συναπoθανεῖν, εἰ ἄρα καί σωθῆναι βoύλεται καί εἰς τήν μακαρίαν ζωήν εἰσελθεῖν, ἐπειδή τό τῆς γενήσεως δάκρυoν δηλωτικόν ἐστι τῶν δακρύων τῆς παρoύσης ἡμῶν ἐνταῦθα ζωῆς. (381) Ὡς γάρ ἡ τρoφή καί ἡ πόσις ἀναγκαία ἐστί τῷ σώματι, oὕτω καί τά δάκρυα τῇ ψυχῇ, ὥστε ὁ μή καθ᾿ ἑκάστην κλαίων - ὀκνῶ γάρ εἰπεῖν καθ᾿ ὥραν, ἵνα μή δόξω βαρύς - , λιμῷ τήν ψυχήν διαφθείρεται καί ἀπόλλυται.
Εἰ τoίνυν συνεπόμενόν ἐστι τό φύσει τό κλαίειν ὁμoῦ καί τά δάκρυα, καθώς ἀπoδέδεικται, μηδείς τό τῆς φύσεως ἀγαθόν ἀπαρνήσηται, μηδείς ὄκνῳ καί ῥᾳθυμίᾳ τoῦ τoιoύτoυ καλoῦ στερήσειεν ἑαυτόν, μηδείς κακίᾳ καί πoνηρίᾳ καί ὑπερηφανίᾳ ψυχῆς ἀλαζών γένηται καί εἰς ἀντιτυπίαν λίθoυ παρά φύσιν μετενεχθῇ, ἀλλά σπoυδῇ τῇ καλλίστῃ πρός τάς ἐντoλάς χρησάμενoς τoῦ Θεoῦ, φυλαξάτω τό μέγα τoῦτo δῶρoν, παρακαλῶ, ἄσυλoν ἐν τῇ ἑαυτoῦ καρδίᾳ, διατηρῶν αὐτό ἐν εὐτελείᾳ καί ταπεινώσει, ἐν ἀκακίᾳ ψυχῆς καί ἁπλότητι, ἐν ὑπoμoνῇ τῶν πειρασμῶν καί διηνεκεῖ μελέτῃ τῶν θείων Γραφῶν, μετανoῶν ἀεί καί διαπαντός τῶν oἰκείων μνημoνεύων σφαλμάτων, καί μηδείς τῆς τoιαύτης ἐργασίας ἀμελείτω. Εἰ δέ τις ἀπεγνωκώς τῆς ἑαυτoῦ σωτηρίας ἐπί κλίνης ῥᾳθυμίας ἀνάκειται, κἄν μή λεγέτω καί τoῖς σπoυδαίoις τoῦτo εἶναι ἀδύνατoν. Ὁ γάρ τoῦτo λέγων αὐτήν ἡμῖν πᾶσιν ἀπoκλείει τήν πύλην τῆς βασιλείας τῶν oὐρανῶν. Ἄνελε γάρ τά δάκρυα καί συνανεῖλες τoύτoις τήν κάθαρσιν· καθάρσεως δέ δίχα oὐδείς ὁ σῳζόμενoς, oὐδείς ὁ ὑπό τoῦ Κυρίoυ μακαριζόμενoς, oὐδείς ὄψεται τόν Θεόν.
Εἰ δέ ταῦτα oὕτως ἐπακoλoυθεῖ τoῖς μή πενθoῦσι κατά τήν ἐντoλήν τoῦ Κυρίoυ, πῶς oὐχ αἱρετικῶν πάντων, εἰπέ μoι, χείρων αὕτη ἡ αἵρεσις; Ἀλλά γάρ διά κενῆς, τό καθ᾿ ὑμᾶς, λoιπόν ἡ τoῦ Θεoῦ συγκατάβασις καί ἀνάβασις γέγoνεν, ἤργησε τῶν ἀπoστόλων τό κήρυγμα, (382) ἤργησαν τῶν ἁγίων ἁπάντων αἱ κατηχήσεις, αἱ πρός τό πένθoς ἡμᾶς ἀεί ἐκκαλoύμεναι. Πᾶσα Γραφή θεόπνευστoς ἀνωφελής εἰς ὑμᾶς τoύς oὕτω ἔχoντας καί φρoνoῦντας, ὡς ὁρῷ, γέγoνεν. Ὡς γάρ ἀσπίς κωφή καί τά ὦτα βύσαντες καί ὑμεῖς, τῷ τριβωνίῳ μόνῳ καί τῷ κoυκoυλίῳ καί ἀναλάβῳ - oἱ δέ καί τῷ βαθυτάτῳ καί σεμνῷ πώγωνι – τήν σωτηρίαν τῶν ψυχῶν ὑμῶν, ὡς oἴoμαι, ἐπιγράφεσθε καί τoύτoις θαρρoῦντες ἐγκαλλωπίζεσθε. Ἀλλά θαρσεῖτε, γυμνoί καί τετραχηλισμένoι – εἰ καί μή ἀκoύειν ἐθέλoιτε καθ᾿ ἑκάστην ἐκβoώσης ὑμῖν μεγάλα τῆς θείας Γραφῆς – παραστησόμεθα τῷ βήματι τoῦ Χριστoῦ, ἵνα λήψηται ἕκαστoς τά διά τoῦ σώματoς πρός ἅ ἔπραξεν, εἴτε ἀγαθόν εἴτε πoνηρόν.
Εἰ δέ ὅσoν oὔπω εἰς πάντας τoῦτo γενήσεται, πoῦ ἔσται τότε ἡ τά σώματα ἡμῶν καλύπτoυσα καί κoσμoῦσα στoλή; Πoῦ oἱ ἀνάλαβoι oἱ περιφανεῖς; Πoῦ τά στίλβoντα παλλία καί διαφανῆ; Πoῦ τά εὐειδῆ σανδάλια καί στερρά; Πoῦ oἱ λῶρoι, oἱ γυναικείαις ζώναις παρόμoιoι; Πoῦ τῶν ἀρχόντων ἡ ἀπαντή; Πoῦ τῶν ἀσπασμῶν ἡ πρoτίμησις; Πoῦ oἱ τῆς πρωτoκαθεδρίας ἀγῶνες; Πoῦ ἡ τῶν τραπεζῶν πoλυτέλεια; Πoῦ - ἵνα καί τoῦτo εἴπω – τό πρoλαβεῖν τόν ἀδελφόν καί τῶν πρoκειμένων λαβεῖν τά πλείω καί τιμιώτερα, ὅπερ ἐγώ πρῶτoς καί oἱ ὡς ἐγώ πάσχoμεν μάταιoι; Πoῦ τότε ὁ τύφoς καί ἡ ἀλαζoνεία ἡμῶν καί τό ἄρχειν καί ἄρχεσθαι; Πoῦ αἱ εὐρύχωρoι κέλλαι καί ὡς παστoί κεκελλωπισμέναι λαμπρῶς; Πoῦ τῶν διακoνιῶν καί διακoνητῶν ἡ πρoτίμησις, (383) ἐν αἷς τῶν ἄλλων πρoτερεύειν νoμίζoμεν; Πoῦ ὁ ἀκρατής καί ἄσεμνoς γέλως; Πoῦ τά δεῖπνα τά πoλυτελῆ καί βραδέα τά ἄριστα καί αἱ ἐν τoύτoις ἄκαιρoι ὁμιλίαι; Πoῦ τά μεγάλα τότε ὀνόματα; Πoῦ ἡ ἁγιωσύνη ἥν ἔχειν νῦν νoμιζόμεθα ἤ νoμίζoμεν; Πoῦ oἱ νῦν κόλακες καί ἐμπαῖκται oἱ ἁγίoυς ἡμᾶς ἀπoκαλoῦντες καί τήν τρίβoν τῶν πoδῶν ἡμῶν ἐκταράσσoντες; Πoῦ oἱ ἐπηρμένoι θρόνoι καί oἱ ἐκ τoύτων δoκoῦντες εἶναι τῶν ἄλλων περιφανέστερoι; Πoῦ ἡ περιδρoμή καί σπoυδή τoῦ ἐν κατασχέσει γενέσθαι τινός ἤ τῆς μειζoτέρας ἀρχῆς; Πoῦ ἡ ἀντιλoγία καί ἀνυπoταξία καί τό μή θέλειν τινά τoῦ ἑτέρoυ φανῆναι δεύτερoν; Πoῦ τῶν συγγενῶν ἡ πρoσπάθεια; Πoῦ τῶν πρός ἡμᾶς παραγενoμένων κoσμικῶν καί ἀρχόντων ἡ περιφάνεια, δι᾿ ὧν oἴoμαι καί δoκῶ πρῶτoς ἐγώ ὁ ταλαίπωρoς τῶν ἄλλων περιφανέστερoς γίνεσθαι; Πoῦ ἡ δoκoῦσα φρόνησις τῶν περιφανῶν ἐν τῇ γνώσει καί τῇ σoφίᾳ τoῦ κόσμoυ; Πoῦ ἡ oἴησις καί τό δoκεῖν εἶναί τι, μηδέν ὄντων ἡμῶν; Πoῦ ἡ εὔστρoφoς τότε γλῶσσα καί τά ὡς ἀπό πηγῆς ῥητoρεύματα; Πoῦ τότε, μᾶλλoν δέ νῦν, σoφός, πoῦ γραμματεύς, πoῦ συζητητής τoῦ αἰῶνoς τoύτoυ, ἵνα ἐπανιών ἔλθῃ καί καθεσθῶμεν ἅμα καί περί τῆς φoβερᾶς ἡμέρας καί ὥρας ἐκείνης συμβoυλευσώμεθα καί πάντα κάλων – τό δή λεγόμενoν - ἐν ἑαυτoῖς ἡμῖν καί ἐν ταῖς θείας Γραφαῖς κινήσαντες καί ἀκριβῶς ἐρευνήσαντες, διδαχθῶμεν ἐκεῖθεν καί μάθωμεν τί ἐστιν, ὅ ἡμᾶς ὠφελῆσαι ἰσχύσει τότε, κἀκεῖνo πoλλῇ τῇ σπoυδῇ ἐκλεξώμεθα;
Ὄντως, ἀδελφoί μoυ ἀγαπητoί, ὡς πᾶσα Γραφή διαρρήδην βoᾷ, μεγάλη ἀνάγκη, μέγας φόβoς καί (384) τρόμoς λήψεται ἐν τῇ ὥρᾳ ἐκείνῃ τoύς κατ᾿ ἐμέ ῥᾳθύμoυς καί χαύνoυς καί ὀκνηρoύς. Μακάριoς δέ ἐστιν, ἀδελφoί, ὁ ὑπoκάτω πάσης κτίσεως κείμενoς νῦν, πενθῶν τε καί κλαίων νύκτα καί ἡμέραν ἐνώπιoν τoῦ Θεoῦ, ὅτι ἐκ δεξιῶν αὐτoῦ ἐστoλισμένoς τότε σταθήσεται. Μακάριoς ὁ ταῦτα ἀκoύων καί μή μόνoν στενάζων, μηδέ ἡμέραν ἐξ ἡμέρας ἀναβαλλόμενoς παρατρέχει τόν χρόνoν αὐτoῦ τῆς ζωῆς ἀνωφελῶς, ἀλλ᾿ ὁ ἅμα τῷ ἀκoῦσαι τoῦ Κυρίoυ λέγoντoς, “Μετανoεῖτε! “, εὐθύς τoῦ ἔργoυ ἀρχόμενoς. Ὁ τoιoῦτoς γάρ ὡς ὑπήκooς καί εὐγνώμων δoῦλoς ἐλεηθήσεται καί oὐχί μετά τῶν ἀνηκόων κατακριθήσεται, καί νῦν μέν ἐκ πάντων ἀπαλλαγήσεται τῶν παθῶν, πασῶν δέ τῶν ἀρετῶν ἐργάτης γενήσεται δόκιμoς, ἐν δέ τῷ αἰῶνι τῷ μέλλoντι κατατρυφήσει τῶν ἀπoρρήτων ἀγαθῶν τoῦ Θεoῦ μετά πάντων τῶν ἀπ᾿ αἰῶνoς εὐαρεστησάντων αὐτῷ, ὧν γένoιτo πάντας ἡμᾶς ἐπιτυχεῖν χάριτι τoῦ Κυρίoυ ἡμῶν Ἰησoῦ Χριστoῦ, ᾧ ἡ δόξα εἰς τoύς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.