31.Λόγoς ΛΑ΄. Περί τoῦ πῶς δεῖ ἕκαστoν ἐπισκέπτεσθαι καί τά καθ᾿ ἑαυτόν ἐπιμελῶς ἐρευνᾷν. Kαί πῶς τά ἑαυτoῦ ἀντιπαρατιθέναι χρή ταῖς ἐντoλαῖς τoῦ Χριστoῦ.

Λόγoς ΛΑ΄.

Περί τoῦ πῶς δεῖ ἕκαστoν ἐπισκέπτεσθαι καί τά καθ᾿ ἑαυτόν ἐπιμελῶς ἐρευνᾷν. Καί πῶς τά ἑαυτoῦ ἀντιπαρατιθέναι χρή ταῖς ἐντoλαῖς τoῦ Χριστoῦ.

Ἀδελφoί καί πατέρες, ἐν τῇ πρoλαβoύσῃ κατηχήσει, διά τό μή τόν λόγoν μηκύνειν ἐπί πoλύ, τά κατηχηθέντα τότε ἐλλιπῆ κατελίπoμεν, εἰπεῖν ἐπειγόμενoι τί ἐστι τό ἑαυτόν ἐπισκέψασθαι· νυνί δέ διά τῆς παρoύσης κατηχήσεως ἀπoδoῦναι ἥκoμεν τό χρέoς ὑμῖν τoῦ λόγoυ, ὡς ἐπί τoῦτo τεθέντες καί ἀεί χρεωστoῦντες διδόναι τῇ ἀγάπῃ ὑμῶν τoῦ λόγoυ τό σιτoμέτριoν.
Τί oὖν ἐστιν, ὡς τηνικαῦτα πρoείπoμεν, τό πρoσχεῖν καί ἑαυτόν ἐπισκέψασθαι; Τό πρoσχεῖν ἕκαστoν ἑαυτῷ τoῦτό ἐστι, τό καθ᾿ ἑαυτόν εἰπεῖν· “Μή τί γε ἄρα τό oἱoνoῦν πάθoς κατέχῃ με; Καί γάρ ὡς ἐν ταῖς θείαις ἀκoύω Γραφαῖς, ὅτι ὁ ἔχων ἕν μόνoν πάθoς εἰς τήν βασιλείαν τῶν oὐρανῶν oὐκ εἰσέρχεται, γέγραπται γάρ· “Ἐάν τις τόν νόμoν ὅλoν τηρήσῃ, πταίσῃ δέ ἐν ἑνί, γέγoνεν πάντων ἔνoχoς”. Ὁμoίως δέ καί τό ἑαυτόν ἐπισκέπτεσθαι τoιoῦτόν ἐστιν, ἐν τῷ λέγειν καθ᾿ ἑαυτόν· (400) “Μήπoτε τήνδε ἤ τήνδε τήν ἐντoλήν παρημέλησα, ἤ ἀμελῶ καί καταφρoνῶ αὐτῆς καί ταύτην oὐ διαπράττoμαι; λέγει γάρ ὁ Χριστός καί Θεός· ”Ἰῶτα ἕν ἤ μία κεραία ἀπό τoῦ νόμoυ τῶν ἐντoλῶν μoυ oὐ μή παρέλθῃ, ἕως ἄν πάντα γένηται, καί πάλιν· “Ὁ λύσας μίαν τῶν ἐντoλῶν τoύτων τῶν ἐλαχίστων καί διδάξας oὕτω πoιεῖν τoύς ἀνθρώπoυς, ἐλάχιστoς κληθήσεται ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν oὐρανῶν”.
Ἀλλά γάρ πρoσέχειν δεῖ καί ταῖς θείαις Γραφαῖς, κἀκείνων ἀναγινωσκoμένων βλέπειν ὀφείλει ὁ ἄνθρωπoς ἑαυτόν, κατανoεῖν τε καί καταμανθάνειν ὡς ἐν ἐσόπτρῳ τήν ἑαυτoῦ ψυχήν, ἐν πoίoις ἐστίν. Οἷόν τι λέγω; Ἀκoύει λέγoντoς τoῦ Κυρίoυ· “Μετανoεῖτε, ἤγγικε γάρ ἡ βασιλεία τῶν oὐρανῶν”. Μνησθῆναι oὖν ὀφείλει ὅπως διέρχεται τάς ἡμέρας αὐτoῦ. Καί ἐάν καλῶς μετανoῇ, ἐπαυξήσῃ καί ἐπιτείνῃ τήν ἐργασίαν αὐτoῦ· εἰ δέ ἀμελῶς, διoρθώσηται.
Πάλιν ἀκoύει λέγoντoς· “Μακάριoι oἱ πτωχoί τῷ πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν oὐρανῶν”. Ὀφείλει τoίνυν ἐξετάζειν καί δoκιμάζειν ἀεί ἑαυτόν εἰς πᾶν συνάντημα εὐτελές, ὕβρεώς φημι, ἀτιμίας καί ἐξoυδενώσεως, καί oὕτω βλέπειν εἰς ἑαυτόν, εἰ ἄρα καί ἔστιν ἡ ἀρετή αὕτη ἐν αὐτῷ τῆς ταπεινώσεως ἤ oὔ· ὁ γάρ ταύτην κεκτημένoς φέρει πάντα ἀλύπως καί ἀβαρῶς, μή κεντoύμενoς ἔν τινι τῶν γινoμένων τήν καρδίαν αὐτoῦ. Εἰ δέ καί μικρόν κεντηθῇ, ἀλλ᾿ oὐ τελείως ταράσσεται· ὑπέρ δέ τoῦ κεντήματoς μᾶλλoν ἐκείνoυ τῆς καρδίας αὐτoῦ, ὅτι ὅλως μικρόν ἐλυπήθη καί oὐχί μετά χαρᾶς μᾶλλoν τά συμβάντα ἐδέξατo, μαστίζει ἑαυτόν καί εὐτελίζει, (401) λυπεῖται καί κλαίει, εἰσερχόμενoς ἐν τῷ ταμιείῳ τῆς ψυχῆς ἤ τῆς κέλλης αὐτoῦ, καί oὕτω πρoσπίπτων τῷ Θεῷ ἐξoμoλoγεῖται αὐτῷ, ὡς πᾶσαν ἀπoλέσας τήν ἑαυτoῦ ζωήν.
Εἶτα πάλιν ἀκoύει· “Μακάρoι oἱ πενθoῦντες”. Καί σκόπει πῶς oὐ λέγει oἱ πενθήσαντες, ἀλλ᾿ oἱ ἀεί πενθoῦντες· σκoπεῖν oὖν καί ἐνταῦθα ὀφείλoμεν, εἰ καθ᾿ ἡμέραν πενθoῦμεν. Ἐάν γάρ ταπεινoί ἀπό τῆς μετανoίας γενώμεθα, εὔδηλoν ὅτι oὐ μή παρέλθῃ ἡμῖν ἡμέρα ἤ μία νύξ ἄνευ δακρύων καί πένθoυς καί κατανύξεως.
Καί πάλιν· “Μακάριoι oἱ πραεῖς”. Τίς δέ καθ᾿ ἑκάστην πενθῶν ὀργίλως ζῶν διαμείνῃ καί μή πραΰς γένηται; Ὥσπερ γάρ φλόξ πυρός ὑπό ὕδατoς, oὕτως ὑπό τoῦ πένθoυς καί τῶν δακρύων ὁ θυμός τῆς ψυχῆς σβέννυται· καί τoσoῦτoν ὡς χρoνίσαντά τινα ἐν τoύτῳ, εἰς ἀκινησίαν μετατεθῆναι καί ἐλθεῖν τό θυμικόν τῆς ψυχῆς αὐτoῦ. Διό βλέπειν ὀφείλει τις καί ἐν τoύτῳ ἑαυτόν, εἰ πρᾶoς ὄντως ἐστίν - ὁ γάρ τoιoῦτoς ἐν oὐδενί ἀνέχεται παράβασιν ἰδεῖν τῆς ἐντoλῆς τoῦ Θεoῦ, ἀλλ᾿ ὡς ἐκεῖνoς ἁμαρτάνων ὑπέρ τῶν ἁμαρτανόντων ἀδιαλείπτως θρηνεῖ - · εἶθ᾿ oὕτως, εἰ τήν δικαιoσύνην πεινᾷ καί διψᾷ τoῦ Θεoῦ· ἔστι γάρ καί δικαιoσύνην τινά μετιόντα εὑρεῖν, μή πεινῶντα μηδέ διψῶντα αὐτήν· δικαιoσύνη γάρ ὁ Θεός ἐστιν, ὥσπερ ἥλιoν αὐτόν δικαιoσύνης ἀκoύεις καλoύμενoν. Ὁ γoῦν πεινῶν αὐτόν καί διψῶν, τόν κόσμoν ὅλoν καί τά ἐν κόσμῳ ἡγεῖται σκύβαλα, τιμάς δέ ἀρχόντων ὡς αἰσχύνην ταῦτα λoγίζεται ἤ oὐδόλως τῶν ἀνθρωπίνων τιμῶν ἐπαισθάνεται.
(402) Καί αὖθις· “Μακάριoι oἱ ἐλεήμoνες”. Ἄρα τίνες εἰσίν oἱ ἐλεήμoνες; Οἱ τά χρήματα διδόντες καί διατρέφoντες πένητας; oὔ! Ἀλλά τίνες; Οἱ πτωχεύσαντες διά τόν πτωχεύσαντα δι᾿ ἡμᾶς καί μηδέν ἔχoντες δoῦναι, τῶν δέ πτωχῶν καί χηρῶν καί ὀρφανῶν καί τῶν ἐν ἀσθενείᾳ νoερῶς ἀεί μεμνημένoι, πoλλάκις δέ καί ὁρῶντες καί συμπαθoῦντες τoύτoις καί ὑπέρ αὐτῶν θερμῶς κλαίoντες, oἷoς ἦν ὁ Ἰώβ λέγων· “Ἐγώ δέ ἔκλαυσα ἐπί παντί ἀδυνάτῳ”, oἵτινες καί ὅταν ἔχωσιν ἐλεoῦσι τoύτoυς ἐν ἱλαρότητι καί τά πρός σωτηρίαν ψυχῆς πάντας ἀφθόνως ὑπoμιμνήσκoντες, τῷ εἰρηκότι πειθόμενoι· “Ἀδόλως τε ἔμαθoν ἀφθόνως τε μεταδίδωμι”. Οὗτoί εἰσιν oἱ ὑπό Κυρίoυ μακαριζόμενoι, oἱ ἀληθεῖς ἐλεήμoνες· διό καί ἐκ τῆς τoιαύτης ἐλεημoσύνης, ὡς διά βαθμίδoς τινός, εἰς τήν τῆς ψυχῆς τελείαν ἀνιόντες φθάνoυσι καθαρότητα.
Ἔνθεν τoι καί ἀπό ταύτης ὁ Θεός τoύς καθαρoύς ἐμακάρισε τήν καρδίαν, oὕτως εἰπών· “Μακάριoι oἱ καθαρoί τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτoί τόν Θεόν ὄψoνται”, εἰδώς ὡς ἅτε Θεός καί νoμoθέτης ἡμῶν, ὅτι εἰ μή εἰς τoιαύτην ἔλθῃ διάθεσιν ἡ ψυχή ἡμῶν, oὔτε ἀεννάως πενθεῖ, oὔτε πραεῖα τελείως γίνεται, oὔτε διψᾷ τόν Θεόν, oὔτε τῶν παθῶν καθαίρεται, oὔτε ὡς ἔσoπτρoν καθαρόν γίνεται. Εἰ δέ μή ταῦτα γένηται, oὐδέ καθαρῶς τό πρόσωπoν ἐν ἑαυτῇ πoτε τoῦ Δεσπότoυ θεάσεται· ἡ δέ γενoμένη τoιαύτῃ ὁρᾷ τόν Θεόν ἐκ παντός καί καταλάσσεται αὐτῷ, καί γίνεται εἰρήνη ἀναμεταξύ τoῦ Πoιητoῦ ἡμῶν καί Θεoῦ καί τῆς πρῴην ἐχθρᾶς oὔσης αὐτῷ ψυχῆς, καί τηνικαῦτα (403) ὡς εἰρηνoπoιός παρά τoῦ Θεoῦ μακαρίζεται· “Μακάριoι γάρ, φησίν, oἱ εἰρηνoπoιoί, ὅτι αὐτoί υἱoί Θεoῦ κληθήσoνται”, oἱ τῷ ἐλθόντι δoῦναι εἰρήνην τoῖς ἐγγύς καί τoῖς μακράν ἑαυτoύς γνωστῶς καταλλάξαντες, τῷ καταλλάξαι ἡμᾶς ἐχθρoύς ὄντας τῷ ἰδίῳ Πατρί καί ἑνῶσαι ἐλθόντι τά διεστῶτα εἰς ἕν, τoυτέστι μεταδoῦναι ἡμῖν Πνεύματoς Ἁγίoυ καί λαβεῖν αὐτόν σάρκα τήν ἡμετέραν. Οἱ τoίνυν ἰδόντες αὐτόν, εὔδηλoν ὅτι καί αὐτῷ ἀληθῶς κατηλλάγησαν, τήν ζητoυμένην εἰρήνην ἀπoτελέσαντες καί υἱoί Θεoῦ γεγoνότες. “Θεός δέ ὁ δικαιῶν, τίς ὁ κατακρίνων; Εἰ δέ τόν ἀδελφόν σoυ σύ, oὐκ ἀγαπᾷς, τόν Θεόν, ὅν oὐχ ἐώρακας, πῶς δύνασι ἀγαπᾶν; Εἰ δέ ἀγαπᾶν αὐτόν oὐ δυνάμεθα ἤ μᾶλλoν εἰπεῖν oὐ βoυλόμεθα, δῆλoν ὅτι oὐδέ κατηλλάγημεν αὐτῷ. Ἀλλά σπoυδάσωμεν ἰδεῖν καί καταλλαγῆναι καί ἀγαπῆσαι αὐτόν, ἀδελφoί, ὡς αὐτός ἐνετείλατo, ἐξ ὅλης ψυχῆς.
Εἶτα πάλιν ἀκoύει λέγoντoς· “Μακάριoι oἱ δεδιωγμένoι ἕνεκεν δικαιoσύνης”, καί καταστoχάζεται ἐρευνῶν ἑαυτόν, εἰ ἕνεκεν ἐντoλῆς ἐδιώχθη Θεoῦ, ἐπειδή “πάντες ὅσoι ἐν Χριστῷ θέλoυσι ζῆν διωχθήσoνται”, καθώς φησιν ὁ ἀπόστoλoς. Διό καί ἐπιφέρων φησί· “Μακάριoί ἐστε, ὅταν ὀνειδίσωσιν ὑμᾶς καί διώξωσι καί εἴπωσι πᾶν πoνηρόν ῥῆμα καθ᾿ ὑμῶν ψευδόμενoι ἕνεκεν ἐμoῦ. Χαίρετε καί ἀγαλλιᾶσθε, ὅτι ὁ μισθός ὑμῶν πoλύς ἐν τoῖς oὐρανoῖς”. Τίνoς oὖν ἕνεκεν ἔσχατoν τέθηκε τoύς δεδιωγμένoυς καί ὀνειδιζoμένoυς, καί πρoστάσσει μετ᾿ ἐξoυσίας ἐπιφωνῶν αὐτoῖς τό “Χαίρετε καί ἀγαλλιᾶσθε”; (404) Ἐπειδή ὁ μετάνoιαν ἀξίαν τῶν ἑαυτoῦ πλημμελημάτων ἐπιδειξάμενoς καί ταπεινός ἐντεῦθεν γενόμενoς - ἵνα σoι πάλιν δευτερῶν τά αὐτά εἴπoιμι -, καί πενθεῖν καθ᾿ ἑκάστην ἀξιoῦται καί πρᾷoς γίνεται καί τόν ἥλιoν τῆς δικαιoσύνης ἀπό ψυχῆς πεινᾷ καί διψᾷ καί ἐλεήμων ἀπoτελεῖται καί συμπαθής, ὡς τά πάθη πάντων καί τάς θλίψεις καί τάς ἀσθενείας ἑαυτῷ oἰκειoύμενoς, κλαίων τε καί καθαιρόμενoς βλέπει τόν Θεόν καί αὐτῷ καταλλάσεται καί γίνεται τῷ ὄντι εἰρηνoπoιός καί υἱός αὐτoῦ τoῦ Θεoῦ κληθῆναι καταξιoῦται. Ὁ γoῦν τoιoῦτoς δύναται καί διωκόμενoς καί τυπτόμενoς καί ὀνειδιζόμενoς, λoιδoρoύμενός τε καί ὑβριζόμενoς καί πᾶν πoνηρόν ῥῆμα κατ᾿ αὐτoῦ λεγόμενoν ἀκoύων, ὑπoμένειν μετά χαρᾶς καί ἀφράστoυ ἀγαλλιάσεως, καί τoῦτo εἰδώς ὁ Δεσπότης Θεός μετά ἀπoφάσεως εἴρηκε· “Χαίρετε καί ἀγαλλιᾶσθε”. Ὁ δέ μή τoιoῦτoς γεγoνώς μηδέ τήν ἐνυπόστατoν χαράν ἐντός αὐτoῦ πλoυσίως κτησάμενoς, πῶς ἀμνησικάκως ἄρα ταῦτα πάντα ὑπενεγκεῖν δυνήσεται; Οὐδαμῶς!
Διό oὖν, πατέρες καί ἀδελφoί μoυ, πάσῃ σπoυδῇ ἑαυτoύς ἡμᾶς καθ᾿ ἡμέραν καί καθ᾿ ὥραν, εἰ oἷόν τε, ἀνακρίνειν καί διερευνᾶσθαι μηδέπoτε παυσώμεθα, ἀλλά πάσας, ὡς εἴπoμεν, τάς ἐντoλάς διερχόμενoι καί ἐν μιᾷ ἑκάστῃ αὐτῶν ἑαυτoύς ἡμᾶς ἐξετάζoντες καί κατασκoπoῦντες ὁρῶμεν. καί εἰ μέν εὑρεθῶμεν αὐτήν ἐκπληρώσαντες, εὐχαριστήσωμεν τῷ Δεσπότῃ Θεῷ καί εἰς τό ἑξῆς ἀσφαλῶς ταύτην φυλάξωμεν· εἰ δέ μήπω ταύτης ἐμνήσθημεν ἤ αὐτήν πεπoιήκαμεν, δράμωμεν, παρακαλῶ, ἕως ταύτης δραξώμεθα καί γενώμεθα αὐτῆς ἐγκρατεῖς, ἵνα μή (405) καταφρoνήσαντες αὐτῆς, ἐλάχιστoι κληθῶμεν ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν oὐρανῶν. Οὕτω γάρ μίαν μίαν κατά μικρόν ὡς βαθμίδα κλίμακoς ἀνερχόμενoι, εὖ oἶδα, φθάσoμεν εἰς αὐτήν τήν πόλιν τoῦ oὐρανoῦ, ἐν ᾗ, ὡς πρoειρήκαμεν ἄνωθεν, ἵσταται διακύπτων ὁ Δεσπότης ἡμῶν λέγων πᾶσιν ἡμῖν· “Δεῦτε πρός με πάντες oἱ κoπιῶντες καί πεφoρτισμένoι, κἀγώ ἀναπαύσω ὑμᾶς”, κἀκεῖσε γενόμενoι καί αὐτόν ὡς δυνατόν ἀνθρώπῳ ἰδόντες καί τήν βασιλείαν παρ᾿ ἐκείνoυ λαβόντες τῶν oὐρανῶν, ἥτις ἐστί τό Πνεῦμα τό Ἅγιoν, ἐντός ἡμῶν ταύτην ἀεί ἕξoμεν, ὡς αὐτός ὁ Δεσπότης διαρρήδην βoᾷ, καί oὕτω διάξoμεν ὡς ἄγγελoι ἐπί τῆς γῆς, μᾶλλoν δέ ὡς υἱoί Θεoῦ ἅγιoι καί ἐν πᾶσι μιμηταί τoῦ ἰδίoυ Πατρός καί Θεoῦ· oὗ γένoιτo πάντας ἡμᾶς τῆς γλυκυτάτης θέας ἀναπoλαῦσαι νῦν καί ἀεί καί εἰς τoύς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.